नवलपुरको माटो: औलोको ‘कालापानी’ देखि समृद्धिको यात्रासम्म

छ दशकअघिसम्म जसलाई औलो र हिंस्रक वन्यजन्तुको साम्राज्य भएको भयानक ‘कालापानी‘ भनिन्थ्यो, आज त्यही भू-भाग देशकै साक्षर र द्रुत गतिमा फस्टाउँदो समृद्धिको महायात्राको नेतृत्व गरिरहेको छ— यो कथा हो, सङ्घर्ष, गौरव र रूपान्तरणको पर्याय बनेको नवलपुरको माटोको।

माटोको सुगन्ध र रैथानेपनको आकर्षण

संसारको जुनसुकै कुनामा पुगेर, जतिसुकै भौतिक सुख-सुविधा वा आकाशै छुने सफलता हासिल गरे पनि मानिसलाई आफ्नो थातथलोको माटोको बास्नाले सधैँ अपनत्वको एउटा अदृश्य तर बलियो तान्द्रोमा बाँधिरहन्छ। जब गर्मी महिनाको चर्को घामले तिर्खाएको र सुक्खा भएको धर्तीमा असार-साउनको पहिलो वर्षाको चिसो लहर ठोकिन्छ, तब माटोको छातीबाट निस्कने त्यो रैथाने सुगन्धले हरेक नेपालीको मानसपटलमा एउटा अवर्णनीय ऊर्जा र बाल्यकालका बिर्सिएका स्मृतिहरू जगाइदिन्छ।

वास्तवमा आफू जन्मेर हुर्केको, टुकुटुकु हिँड्न सिकेको त्यो माटोको सुगन्ध केवल एउटा प्राकृतिक अनुभूतिका रूपमा आउने रासायनिक ‘पेट्रीकोर’ मात्र होइन, यो त हाम्रो मानव अस्तित्व, राष्ट्रिय पहिचान र बाल्यकालका अनगिन्ती सुख-दुःखका कथाहरू जोडिएको एउटा अनमोल सँगालो हो। आज यही रैथाने माटोको बास्ना, सङ्घर्ष र रूपान्तरणको जीवन्त ऐतिहासिक गाथा बोकेर नेपालको मानचित्रमा एउटा नयाँ र गतिशील जिल्ला मुस्कुराइरहेको छ, जसलाई हामी नवलपुरका नामले चिन्दछौँ।

भित्री मधेसको जैविक र भौगोलिक पहिचान

नेपालको भौगोलिक अवस्थितिलाई नियाल्दा गण्डकी प्रदेशको दक्षिण-पूर्वी ढोकाका रूपमा रहेको नवलपुर जैविक, सांस्कृतिक र भौगोलिक रूपमा एउटा अत्यन्त विशिष्ट पहिचान बोकेको भित्री मधेसको सुन्दर उपत्यका हो। यो नेपालको पूर्व-पश्चिम राजमार्गको ठीक आधा दूरीमा अवस्थित हुनुका साथै सिङ्गो देशकै एक अद्वितीय भौगोलिक केन्द्रका रूपमा पनि चिनिन्छ।

आजभन्दा ठीक छ दशकअघिको इतिहास पल्टाउने हो भने यस क्षेत्रलाई मानिसहरू औलो रोगको भयानक महाव्याधि र हिंस्रक वन्यजन्तुको साम्राज्य भएको एउटा डरलाग्दो ‘कालापानी’ का रूपमा चित्रण गर्थे, जहाँ जानुअघि मानिसहरू आफ्नै जीवनको माया मारेर पाइला टेक्ने गर्थे। तर समयको चक्र र मानव सङ्घर्षको महायात्राले आज त्यही भयानक भनिएको भू-भागलाई देशकै सबैभन्दा साक्षर, सुगम, सभ्य र द्रुत गतिमा फस्टाउँदै गरेको समृद्धिको एउटा उत्कृष्ट र उदाहरणीय नमुना बनाइदिएको छ। आज हामीले देख्ने सुगम, व्यस्त, आधुनिक र आर्थिक रूपमा फस्टाउँदो नवलपुरको यो भव्य रूपान्तरणको पृष्ठभूमि भने निकै कष्टकर, ऐतिहासिक, आँसु र पसिनाले निथ्रुक्क भिजेको त्यागपूर्ण इतिहासमा उभिएको छ।

प्राकृतिक सिमाना, क्षेत्रफल र जलवायु विविधता

भौगोलिक रूपमा यो क्षेत्र उत्तरमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका गगनचुम्बी डाँडाहरू र दक्षिणमा पवित्र तथा विशाल नारायणी नदीका साथै चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको हरियाली वनक्षेत्रको बीचमा मनमोहक रूपमा फैलिएको छ। प्राकृतिक रूपमै एउटा सुरक्षित गहिरो खोच जस्तो देखिने नवलपुर जिल्लाले कुल १,३३१.१६ वर्ग किलोमिटर (करिब ५१३.९६ वर्ग माइल) बराबरको विशाल र उब्जाउ भूगोल ओगटेको छ। पूर्वमा चितवन, पश्चिममा साविकको परासी क्षेत्र (पश्चिम नवलपरासी), उत्तरमा तनहुँ र पाल्पाका पहाडी जिल्लाहरू तथा दक्षिणमा छिमेकी मित्रराष्ट्र भारतको सिमाना जोडिएको यस क्षेत्रमा उपोष्ण प्रकारको विविध हावापानी पाइन्छ। गर्मी महिनामा यहाँको तापमान उच्च रहने र हिउँदमा अत्यन्तै अनुकूल तथा न्यानो मौसम हुने भएकाले यस क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्यको ठूलो हिस्सा यहाँको घना वनजङ्गल र जैविक विविधताले ओगटेको छ।

जैविक विविधताको अनुपम प्राकृतिक बासस्थान

यो साल, सिसौ र खयर जस्ता बहुमूल्य वनस्पतिहरू र विश्वमै दुर्लभ मानिएका एकसिङ्गे गैँडा तथा पाटेबाघ जस्ता वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान हो। यही उर्वर भूमि र जैविक सन्तुलनले नवलपुरलाई कृषि, उद्योग र पर्यटनका लागि नेपालकै एक विशिष्ट र रणनीतिक सामरिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गरिदिएको छ। प्रकृतिको यो वरदानले गर्दा नै यहाँका वन र नदी तटीय क्षेत्रहरू पर्या-पर्यटनका लागि देशकै प्रमुख आकर्षण बन्न सफल भएका छन्, जसले जैविक सन्तुलन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ।

साविक नवलपरासीको प्रशासनिक इतिहास र विभाजन

नवलपुरको प्रशासनिक इतिहास हेर्ने हो भने यसको भूगोल पहाड, भित्री मधेस र तराई गरी तीनतले विशेषताले सजिएको छ र यसको ऐतिहासिक यात्रा निकै उतारचढावपूर्ण रहँदै आएको देखिन्छ। शाहकालीन र राणाकालीन प्रशासनिक व्यवस्थामा यो समग्र क्षेत्र छुट्टै जिल्लाका रूपमा कतै अस्तित्वमा थिएन। २०२१ साल भन्दा अगाडिको प्रशासनिक विभाजनलाई हेर्ने हो भने यस भू-भागलाई रूपन्देही जिल्लाको एउटा प्रशासनिक एकाइका रूपमा ‘पाल्ही माझखण्ड’ भनिने गरिन्थ्यो। दाउन्ने डाँडाको ऐतिहासिक भूगोलले प्राकृतिक रूपमै दुई भागमा बाँडेको यस क्षेत्रको पूर्वी भेगमा भित्री मधेसको थारू र बोटे संस्कृति झाँगिएको थियो भने दाउन्ने पश्चिमतर्फ मधेसी र भोजपुरी संस्कृतिको ठूलो बाहुल्य रहेको थियो।

२०१८ सालमा नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरिएपछि मात्र यो क्षेत्रले पहिलो पटक छुट्टै जिल्लाका रूपमा कानुनी पहिचान पाउन सफल भयो। त्यतिबेला पूर्वी भेगको नवलपुर र पश्चिम भेगको परासी क्षेत्रलाई एउटै डालोमा गाभेर ‘नवलपरासी’ जिल्लाको नामकरण गरियो र यसको प्रशासनिक सदरमुकाम परासी बजारमा तोकियो।

साविकको नवलपरासी जिल्ला कागजमा एउटै भए पनि दाउन्ने पूर्वको नवलपुर र दाउन्ने पश्चिमको परासी क्षेत्रबीचको प्रशासनिक सुगमता, भौगोलिक अवस्थिति र विकासको खाडल निकै ठूलो र पेचिलो बन्दै गयो। ५४ वर्षसम्म एउटै प्रशासनिक भूगोलमा बाँधिएको साविक नवलपरासीको यो ऐतिहासिक यात्रा देशमा सङ्घीयताको आगमनसँगै नयाँ र सुखद मोडमा पुग्यो। नेपालको संविधान (२०७२) को घोषणा भएसँगै यस जिल्लालाई औपचारिक र कानुनी रूपमा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) गरी दुईवटा स्वाधीन जिल्लामा विभाजन गरियो र नवलपुरले आफ्नो पुरानो ऐतिहासिक पहिचान पुनः प्राप्त गर्‍यो।

आदिम संरक्षक थारू र बोटे-माझीको बलिदान

ऐतिहासिक रूपमा यस क्षेत्रको सङ्घर्षलाई नियाल्दा, पुराना दिनहरूमा पहाडमा कठोर अनिकाल लाग्दा समेत सर्वसाधारण मानिसहरू ज्यान जोगाउनका लागि नवलपुर झर्न थरथर काँप्ने गर्थे। औलोको डरले मानिसहरू दिउँसै यता आउन डराउने त्यो कठिन समयमा यस माटोको रक्षा गरेर, जङ्गलसँग लडेर प्रारम्भिक रूपमा यसलाई गोडमेल गर्ने र मानव बस्तीको जग बसाल्ने मूल श्रेय यहाँका धर्तीपुत्र थारू र बोटे-माझी समुदायलाई मात्र जान्छ।

नारायणी नदीको किनारमा बोटे-माझीहरूले परम्परागत रूपमा ढुङ्गा चलाएर र माछा मारेर मानवीय सभ्यताको एउटा सानो र मसिनो दियो बालिरहेका थिए भने थारू समुदायले घना जङ्गलका बीच-बीचमा साना झुपडीहरू बनाएर नवलपुरको झाडी फाँड्दै यस माटोलाई उर्वरा र कृषियोग्य बनाउन सुरु गरेका थिए। उनीहरूसँग औलो रोगविरुद्ध लड्ने एउटा अचम्मको प्राकृतिक प्रतिरोधात्मक क्षमता थियो, जसका कारण उनीहरू त्यस कष्टकर र आदिम कालखण्डका सच्चा संरक्षक र धर्तीपुत्र बन्न पुगे। उनीहरूको मौलिक भाषा, संस्कृति र प्रकृतिपरक जीवनशैली नै नवलपुरको पहिलो ऐतिहासिक पहिचान हो, जसले यो भूगोललाई जीवन्तता र मानवीय स्वरूप प्रदान गर्‍यो।

औलो उन्मूलन र बसाइँसराइको नयाँ लहर

२०१७ सालपछि नेपालको इतिहासमा एउटा ठूलो परिवर्तन आयो, जब नेपाल सरकारले अमेरिकी सहयोगमा देशव्यापी रूपमा औलो उन्मूलन कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यो। नवलपुरको इतिहासमा यो एउटा यस्तो मोड थियो जसले यहाँको जनसाङ्ख्यिक बनोटलाई नै पूरै बदलिदियो। डीडीटी जस्तो कडा विषादी छर्केर औलोको प्रकोपलाई कम गरिएपछि छिमेकी पहाडी जिल्लाहरू तनहुँ, लमजुङ, स्याङ्जा, बागलुङ, कास्की, पर्वत, पाल्पा र गुल्मी लगायतका जिल्लाबाट मेहनती र उद्यमी मानिसहरू सुनौलो भविष्य, खेतीयोग्य जमिन र गाँस-बासको खोजीमा दाउन्ने ओरालो र गैँडाकोटको बाटो हुँदै नवलपुर भित्रिन थाले।

इजरायली ‘किबुज‘ मोडेल र पुनर्वासको सुरुवात

बसाइँसराइको यो तीव्र लहरलाई व्यवस्थित गर्न र जङ्गल फँडानीलाई योजनाबद्ध रूप दिन तत्कालीन सरकारले इजरायलको प्रसिद्ध ‘किबुज’  प्रणालीबाट प्रभावित भई नेपाल पुनर्वास कम्पनीमार्फत २०२१ साल अर्थात् सन् १९६४/६५ देखि आफ्नो पहिलो व्यवस्थित पुनर्वास तथा जग्गा वितरणको नमुना परियोजना साविक नवलपरासीको यही नवलपुर क्षेत्रबाटै सुरु गरेको थियो। यसरी योजनाबद्ध रूपमा जग्गा वितरण गरी घरको प्लट, खेतीयोग्य जमिन, सडक, विद्यालय, खुल्ला क्षेत्र तथा सामुदायिक केन्द्रहरू स्थापना गरी व्यवस्थित मानव बस्तीको ऐतिहासिक कार्य अघि बढाइयो। पहाडका भूमिहीन, गरिब र सुकुम्बासीहरूलाई खेतीपाती र बसोबासका लागि कम्पनीले कित्ताकाट गरी जग्गा उपलब्ध गराएपछि नवलपुरमा मानव बस्तीले पहिलो पटक कानुनी, संस्थागत र आधुनिक स्वरूप पाउन सफल भयो।

बर्मेली नेपालीको घरफिर्ती र कारुणिक भोगाइ

यसै व्यवस्थित बसाइँसराइ र सरकारी योजनाअन्तर्गत २०२१ सालतिर बर्मा अर्थात् हालको म्यानमारमा आएको राजनीतिक सैनिक शासनका कारण त्यहाँबाट बलपूर्वक विस्थापित भई आफ्नो मातृभूमि फर्किएका बर्मेली नेपालीको एउटा ठूलो समूहलाई पनि यही नवलपुरको माटोमा पुनर्वास गराइयो। बर्मामा आफूले वर्षौँदेखि आर्जेको स्थापित सुख-सुविधा, धनसम्पत्ति र जायजेथा सबै उतै छोडेर केवल आफ्नो नेपाली रगत र पहिचान जोगाउन खाली हात फर्किएका ती नेपालीहरूका लागि नेपाल पुनर्वास कम्पनीले बाँडेको यो जग्गा र नवलपुरको यो नयाँ माटो एउटा ठूलो र जीवनरक्षक भरोसा बन्न पुग्यो।

सुरुवाती दिनमा यहाँ बसाइँ सरेर आउने पहाडिया र बर्मेली नेपालीहरूले भोग्नुपरेका सङ्घर्षका कथाहरू निकै दर्दानाक, कारुणिक र आँसुले भरिएका छन्। घना साल र सिसौको जङ्गल, विशाल झाडी र काँसका बुट्यानहरूलाई खुकुरी, बञ्चरो र कोदालोको भरमा फाँड्नुपर्‍यो। त्यतिबेला न हिँड्ने बाटोघाटो थियो, न खानेपानी र बिजुलीको कुनै नामोनिसान नै थियो।

खानेपानीको सङ्कट यतिसम्म विकराल थियो कि मानिसहरूले आफ्नो र परिवारको तिर्खा मेट्न कोसौँ टाढाका कुवा वा नारायणी नदीको धमिलो पानी गाग्रोमा बोकेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता थियो। बिजुली बत्ती नहुँदा रातको समयमा मट्टितेलको सानो टुकी र दियालोको मधुरो उज्यालोका भरमा जङ्गल र जनावरको त्रासबीच मचानमा बसेर रात काट्नुपर्‍यो। इनार खन्ने क्रममा कतिपयको ज्यानै जाने जोखिम हुन्थ्यो भने परिवारमा कोही बिरामी पर्दा सामान्य सिटामोल पाउन पनि चितवनको भरतपुर वा भारतीय बजारसम्म कयौँ दिन पैदल हिँड्नुपर्ने बाध्यता थियो।

जनसाङ्ख्यिक असन्तुलन र सामाजिक विविधता

पछिल्लो राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) अर्थात् नवलपुर जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ३ लाख ७८ हजार ७९ पुगेको छ। यो जनसङ्ख्या मुख्य रूपमा पहाडी जिल्लाबाट बसाइँसरेर आएका विभिन्न जातजाति, बर्मेली नेपाली, मधेसी र यहाँका भूमिपुत्रहरूको एउटा सुन्दर, सुमधुर र अनुकरणीय सम्मिश्रण हो। जनसङ्ख्याको यो बाक्लो उपस्थिति र तीव्र सामाजिक अन्तरघुलनले नवलपुरलाई भित्री मधेसको एक जीवन्त सामाजिक केन्द्र बनाइदिएको छ। यहाँ साकेला, रोदी, झ्याउरे र कौडा नाच्ने पहाडी संस्कृति र झाम्टा तथा लाठी नाच नाच्ने रैथाने थारू संस्कृतिको अनुपम एकाकार भेटिन्छ। नवलपुरको सामाजिकीकरण र सामाजिक विकासको प्रक्रिया सिङ्गो नेपालकै एउटा मौलिक र अनुकरणीय नमुना हो।

सामूहिक श्रमदान र ‘मुठीदान‘को सामाजिक जग

साझा अभाव, सामूहिक सङ्घर्ष र भोलिको उज्यालो भविष्य निर्माण गर्ने एउटै साझा उद्देश्यले यहाँका फरक-फरक पृष्ठभूमि भएका मानिसहरूलाई सामाजिक रूपमा निकै नजिक ल्याइदियो। इनार खन्ने, जङ्गल फँडानी गर्ने, जङ्गली जनावरबाट बस्ती जोगाउने र ऐतिहासिक ‘मुठीदान अभियान’मार्फत गाउँमा स्कुल बनाउने जस्ता पवित्र कार्यहरूमा सबै समुदायले जात, धर्म र वर्गभन्दा माथि उठेर सामूहिक श्रमदान गरे। यही सहकार्य र भाइचारा नै नवलपुरको सामाजिकीकरणको सबैभन्दा बलियो जग बन्यो। आज यहाँका बासिन्दाहरू कुनै पनि जातीय वा क्षेत्रीय सङ्कीर्णताभन्दा माथि उठेर गौरवका साथ आफूलाई ‘नवलपुरे’ भनी चिनाउन मन पराउँछन्।

उत्तरी महाभारतको धरोहर: मगर समुदायको पहिचान

नवलपुरको समथर भित्री मधेसमा थारू र बोटे-माझी समुदायको बाहुल्य रहे जस्तै, जिल्लाको उत्तरी पहाडी भेग अर्थात् विशेष गरी बुलिङटार र बौदीकाली गाउँपालिका तथा हुप्सेकोट र देवचुलीका पहाडी वडाहरूमा मगर समुदायको ऐतिहासिक र सघन उपस्थिति रहेको छ। यो क्षेत्र साविकको पाल्पा राज्यको ऐतिहासिक प्रभाव क्षेत्र भएकाले यहाँ आदिम कालदेखि नै मगर समुदायले आफ्नो थातथलो बनाउँदै आएका छन्। कडा मिहिनेत, इमानदारिता र वीरताका प्रतीक मानिने मगर समुदाय नै नवलपुरको विकट पहाडी भूगोललाई खनेर उर्वरा बनाउने मुख्य कडी हुन्।

सांस्कृतिक रूपमा यो समुदाय निकै धनी छ र मगर समुदायको पहिचान बोकेको कौडा तथा मारुनी नाचको उत्पत्ति र संरक्षणमा नवलपुरको पहाडी भेगको ठूलो योगदान छ। युवायुवतीहरू भेला भएर खैँजडीको तालमा मारिने कौडाको लहरले पहाडी पाखाहरूलाई गुञ्जायमान बनाउँछ। त्यसै गरी, पितृ पूजाका रूपमा गरिने भेषारे पूजा, भूमे पूजा र माघे सङ्क्रान्तिलाई उनीहरूले आफ्नो मुख्य चाडका रूपमा धुमधामका साथ मनाउने गर्दछन्। भाषिक रूपमा यस भेगका मगरहरू मुख्यतया मगर ढुट बोल्दछन्। आफ्नै मौलिक भेषभूषाले नवलपुरको समग्र सांस्कृतिक बनोटलाई झनै भव्य र बहुरङ्गी बनाएको छ। पछिल्लो समय यस क्षेत्रका तन्नेरीहरू वैदेशिक रोजगारी र गोर्खा भर्तीमा जाने क्रम बढेसँगै पहाडी भेगको अर्थतन्त्रमा मगर समुदायको रेमिट्यान्सले ठूलो टेवा पुर्‍याएको देखिन्छ।

अभावका बीचबाट जन्मिएको शैक्षिक क्रान्ति

भौतिक पूर्वाधारको चरम अभाव र भोकमरीका बीच पनि नवलपुरका दूरदर्शी अग्रजहरूले कपास र कसिङ्गरको समाजबाट उठेर कलम र किताबको आधुनिक समाज निर्माण गर्ने एउटा ऐतिहासिक सङ्कल्प गरेका थिए। राज्यबाट स्कुल बनाउने कुनै बजेट वा सहयोग नपाउँदा, गाउँलेहरूले हरेक छाक चामल पकाउँदा एक मुठी चामल छुट्ट्याएर ‘मुठीदान अभियान’ सुरु गरे। कसैले आफ्नो बारीको बहुमूल्य काठ दान गरे, कसैले घरको खर र पराल दिए त तन्नेरीहरूले महिनौँसम्म भोकभोकै श्रमदान गरेर कच्चा टहरा तथा झुपडीका विद्यालयहरू उभ्याए। पढाउने जनशक्ति नहुँदा पहाड र भारतका नेपाली भाषी क्षेत्रबाट गुरुहरूलाई अनुरोध गरेर ल्याई आलोपालो गरी खाद्यान्न र बस्ने ओतको व्यवस्था मिलाएर शिक्षाको दियो बालियो।

गैँडाकोट, रजहर, दलदले, प्रगतिनगर, कावासोती, डण्डा, चोरमारा, अरुणखोला र दुम्कीबास जस्ता स्थानहरूमा सुरुमा यसरी स्थापना गरिएका तिनै प्राथमिक विद्यालयहरू नै आज प्रतिष्ठित उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा गौरवशाली क्याम्पसमा रूपान्तरित भएका छन्। कुमारवर्ती, मध्यविन्दु र देवचुली क्याम्पसहरूले यस क्षेत्रमा ठूलो शैक्षिक क्रान्ति ल्याए, जसका कारण आज नवलपुर जिल्ला ८२.४ प्रतिशतको उत्कृष्ट साक्षरता दरका साथ नेपालकै अग्रणी साक्षर जिल्लाहरूमध्ये एक बन्न सफल भएको छ, जुन सिङ्गो जिल्लाबासीका लागि गर्वको विषय हो।

नारायणी पुल र पूर्व-पश्चिम राजमार्गको मेरुदण्ड

यस क्षेत्रको आधुनिक विकास र ऐतिहासिक रूपान्तरणमा सबैभन्दा ठूलो कोशेढुङ्गा तब साबित भयो, जब नारायणी नदीमाथि विशाल र आधुनिक मोटरेव पुलको निर्माण सम्पन्न भयो। २०३८ सालमा शिलान्यास भई झण्डै चार वर्षको निर्माणपछि २०४२ सालदेखि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको नारायणी पुलले हालसम्म ४१ वर्षभन्दा लामो गौरवमय यात्रा तय गरिसकेको छ। यो पुल बन्नुअघि नारायणी नदी वारपार गर्न ढुङ्गा वा परम्परागत फेरीको कठिन सहायता लिनुपर्ने बाध्यता थियो। कुल ४२० मिटर लम्बाइ र १५ वटा गोलाकार खम्बाहरू रहेको यो पुल पूर्व-पश्चिम महेन्द्र राजमार्गको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो।

पूर्व-पश्चिम राजमार्गको नवलपुरको सिमाना नारायणी नदीको पुल गैँडाकोटबाट सुरु भएर दाउन्ने डाँडाको चुचुरोसम्म फैलिएको छ। नवलपुर जिल्लाभित्र पर्ने पूर्व-पश्चिम राजमार्गको दूरी ६५ किलोमिटर छ, जुन देशकै राजमार्ग सञ्जालमा कुनै पनि एउटै जिल्लाले ओगटेको सबैभन्दा लामो हिस्सा मध्ये एक हो। पुल र सडक निर्माण भएसँगै यातायातका साधनहरूको निर्बाध आवतजावत सुरु भयो, जसले नवलपुरको स्वरूपलाई नै द्रुत गतिको परिवर्तनतर्फ धकेलिदियो। गैँडाकोट, रजहर, दलदले र कावासोती जस्ता साना र सुनसान चोकहरू हेर्दाहेर्दै ठूला व्यापारिक तथा आवासीय केन्द्रमा परिणत हुन थाले। यो ४१ वर्ष पुरानो पुलको विरासतलाई थप उचाइ दिन र बढ्दो ट्राफिक जामको दीर्घकालीन समाधानका लागि सरकारले यसकै समानान्तर हुने गरी नेपालकै पहिलो अत्याधुनिक ‘सिग्नेचर पुल’ को निर्माण कार्य सुरु गरिसकेको छ।

नेपाल अधिराज्यकै मध्यबिन्दु: महेन्द्र राजमार्गको केन्द्र

भौगोलिक र रणनीतिक रूपमा नवलपुरको सबैभन्दा अद्वितीय र गौरवपूर्ण विशेषता के हो भने, यो भू-भाग नेपाल अधिराज्यको पूर्व-पश्चिम कुल दूरीको ठीक बीच भाग अर्थात् ‘मध्यबिन्दु’ मा अवस्थित छ। पूर्वमा मेची नदीको मेची पुलदेखि पश्चिममा महाकालीको गड्डाचौकीसम्म फैलिएको पूर्व-पश्चिम राजमार्ग (महेन्द्र राजमार्ग) को कुल लम्बाइ करिब १,०२८ किलोमिटर रहेको छ। यस विशाल राष्ट्रिय राजमार्गको ठीक आधा दूरी अर्थात् ५१४ किलोमिटरको बिन्दु नवलपुर जिल्लाकै डण्डा र चोरमारा बजारको बीचमा पर्ने वन क्षेत्रमा अवस्थित छ।

यस ऐतिहासिक बिन्दुबाट पूर्वको सिमाना (मेची) पनि ठीक ५१४ किलोमिटर र पश्चिमको सिमाना (महाकाली) पनि ठीक ५१४ किलोमिटरकै बराबर दूरीमा पर्दछ। सिङ्गो देशलाई भूगोलका आधारमा दुई समान भागमा विभाजन गर्ने यही विशिष्ट भू-वैज्ञानिक विशेषतालाई सम्मान र आत्मसात् गर्दै यस क्षेत्रको स्थानीय तहको नाम नै ‘मध्यविन्दु नगरपालिका’ राखिएको छ। नेपालको राष्ट्रिय एकता र भौगोलिक सन्तुलनको जिउँदो प्रतीकका रूपमा रहेको यस स्थानमा हाल आकर्षक ‘मध्यविन्दु स्तम्भ’ निर्माण गरी देशकै एक प्रमुख पर्यटकीय र राष्ट्रिय पहिचानको केन्द्रका रूपमा विकास गरिँदैछ, जसले नवलपुरको गरिमालाई अझ उच्च बनाएको छ।

प्राकृतिक सान देवचुली डाँडा र आध्यात्मिक शक्तिपीठहरू

नवलपुर प्रकृति, अध्यात्म र संस्कृतिको यस्तो अद्भुत सङ्गम हो, जहाँ ऐतिहासिक शक्तिपीठदेखि विश्वप्रसिद्ध धार्मिक र प्राकृतिक पर्यटकीय स्थलहरू अवस्थित छन्। समुद्र सतहबाट करिब १,९३६ मिटर उचाइमा रहेको देवचुली डाँडा यस जिल्लाको सर्वोच्च चुचुरो, अनुपम पहिचान र प्राकृतिक धरोहर हो। पहाडका मगर र मैदानका थारू समुदाय दुवैको साझा धार्मिक आस्थाको केन्द्र मानिने यस डाँडामा तीनकन्या माई अर्थात् देवचुली माई र शिरनाथ कुमारवर्ती माईको पवित्र मन्दिर तथा महाभारतकालीन प्राचीन गुफाहरू छन्। हरेक वर्ष चैत्र पूर्णिमाका दिन थारू समुदायले यहाँ विशेष पूजा र भव्य मेला भर्ने गर्दछन्। यहाँको उच्च टाकुराबाट उत्तर तर्फ अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे, मनास्लु र धौलागिरी जस्ता आँखै अगाडि देखिने हिमशृङ्खला तथा दक्षिणतर्फ नारायणी नदी, पूर्व–पश्चिम राजमार्गका बाक्ला बस्ती र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको विहङ्गम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। हाल यो सम्पूर्ण क्षेत्र प्रकृतिप्रेमी र पदयात्रीहरूका लागि नेपालकै एक उत्कृष्ट गन्तव्य बनेको छ।

अध्यात्मको यात्रामा तनहुँ, चितवन र नवलपुर जिल्लाको मिलनबिन्दु तथा कालीगण्डकी र त्रिशूली नदीको संगमस्थल पवित्र देवघाटधाम देखि गैँडाकोटको रमणीय पहाडको टाकुरामा अवस्थित ऐतिहासिक शक्तिपीठ मौलाकालिका मन्दिर अग्रपङ्क्तिमा आउँछ, जहाँ सोह्रौँ शताब्दीमा पाल्पाका राजाले पूजाआजा सुरु गरेको इतिहास छ। धार्मिक आस्थाका साथै यहाँ पुग्न निर्माण गरिएका व्यवस्थित सिँढीहरू र हरियाली वातावरणले पर्यटकलाई मन्त्रमुग्ध पार्छ। पूर्व-पश्चिम राजमार्गको उच्च चुचुरोमा अवस्थित दाउन्ने देवी मन्दिर अर्को प्रख्यात शक्तिपीठ हो, जसले परापूर्व कालदेखि नै यस क्षेत्रको धार्मिक रक्षा गरिरहेको छ। आधुनिक वास्तुकला र आध्यात्मिक पर्यटनको अनौठो नमुनाका रूपमा देवचुली नगरपालिका नजिकै चौधरी ग्रुपद्वारा निर्माण गरिएको शाश्वत धामले देशकै सबैभन्दा धेरै आन्तररिक र बाह्य पर्यटक आकर्षित गरिरहेको छ।

जिल्लाको दक्षिण-पश्चिम सिमानामा अवस्थित त्रिवेणी धाम एक अत्यन्तै प्राचीन पवित्र तीर्थस्थल हो, जहाँ नारायणी, स्वर्णभद्रा र पूर्णभद्रा नदीको पवित्र सङ्गम छ। यहीँ अवस्थित गजेन्द्र मोक्ष धाममा विशेष गरी माघे सङ्क्रान्तिमा देश तथा विदेशबाट लाखौँ भक्तजनहरू स्नान र मेला भर्न आउँछन्। अर्कातर्फ, कावासोती र देवचुलीका निकुञ्ज तटीय क्षेत्रहरूमा सञ्चालित अमलटारी तथा पिप्रहर सामुदायिक होमस्टेहरू थारू र बोटे समुदायको रैथाने संस्कृति अवलोकनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै चर्चित छन्, जहाँ पर्यटकहरूले नारायणीमा ढुङ्गा सयर, निकुञ्जको वन्यजन्तु सफारी र मौलिक सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरूको आनन्द लिन्छन्।

यसका साथै, नवलपुरको जैविक पर्यटनलाई विश्व मञ्चमा चिनाउने अर्को अनुपम गन्तव्य कावासोतीको पिठौलीमा अवस्थित ‘जटायु रेस्टुरेन्ट’ हो, जुन विश्वकै पहिलो समुदाय-स्तरको गिद्ध संरक्षण केन्द्रका रूपमा पर्या-पर्यटनको उत्कृष्ट नमुना बनेको छ। जिल्लाको उत्तरी पहाडी भेगमा रहेका ऐतिहासिक रुद्रपुर गढी, धार्मिक आस्थाका केन्द्र लोकेश्वर मन्दिर, महाराजा थान र अकला देवी मन्दिरले नवलपुरको ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक पर्यटनलाई अझ चलायमान बनाएका छन्। नारायणी नदीका मनमोहक घाटहरू र पहाडी पाखाहरूमा लुकेका साना-ठूला झरनाहरूले यो जिल्ला प्रकृतिको साक्षात क्रीडास्थल भएको प्रमाणित गर्दछन्।

आर्थिक रूपान्तरण र औद्योगिक कोरिडोरको उदय

नारायणी नदीकोपुल निर्माण र सडक सञ्जालको तीव्र विकाससँगै नवलपुरवासीको आर्थिक जीवन र जीविकोपार्जनको परम्परागत स्वरूपमा युगीन परिवर्तन आएको छ। हिजो औलोको कालखण्डदेखि बसाइँसराइको सुरुवाती दशकसम्म यहाँको मुख्य पेसा विशुद्ध निर्वाहोन्मुख कृषि र पशुपालन मात्र थियो, जहाँ पहाडबाट झरेका मेहनती हातहरू र रैथाने थारू समुदायको सम्पूर्ण जीवन धान, मकै, तोरी र उखुखेतीमै बित्ने गर्थ्यो। तर आज नवलपुरको व्यावसायिक चरित्रले आधुनिक मोड लिएको छ।

हुप्सेकोट, देवचुली र कावासोतीका क्षेत्रहरूमा ठूला-ठूला पोल्ट्री फार्म, आधुनिक व्यावसायिक पशुपालन र सामूहिक तरकारी खेती फस्टाएका छन्। गैँडाकोट, दुम्कीबास र अरुणखोला क्षेत्रहरू तीव्र गतिमा औद्योगिक कोरिडोरका रूपमा रूपान्तरित भइरहेका छन्, जसका कारण हजारौँ स्थानीय युवाहरू उद्योग, कलकारखाना, सिमेन्ट उत्पादन र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा प्रत्यक्ष रोजगारी पाउन सफल भएका छन्। यसका साथै वैदेशिक रोजगारीको रेमिट्यान्स र पर्या-पर्यटनले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो जग प्रदान गरेको छ।

धौवादी फलाम खानी र प्राकृतिक सम्पदाको प्रचुरता

नवलपुर भूमिगत खनिज र प्राकृतिक सम्पदाका हिसाबले पनि देशकै एक विशिष्ट र भाग्यमानी जिल्लाका रूपमा चिनिन्छ। यसको सबैभन्दा ठूलो र गौरवमय राष्ट्रिय प्रमाण हुप्सेकोटमा अवस्थित धौवादी फलाम खानी हो। खानी तथा भूगर्भ विभाग र धौवादी आइरन कम्पनी लिमिटेडको पछिल्लो विस्तृत प्रतिवेदन अनुसार करिब ४१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको यस खानीमा करिब १० करोड (१०० मिलियन) मेट्रिक टनसम्म फलामको कच्चा पदार्थ रहेको प्रक्षेपण गरिएको छ।

यो खानीलाई व्यावसायिक रूपमा उत्खनन गरी देशलाई आत्मनिर्भर बनाउन सरकारले धौवादी फलाम कम्पनी लिमिटेड स्थापना गरेर काम अघि बढाएको छ। यसका साथै बुलिङटार र बौदीकाली क्षेत्रमा उच्च गुणस्तरको चूनाढुङ्गा तथा डोलोमाइट पाइएको छ। नदीजन्य स्रोतका रूपमा पवित्र नारायणी नदी तथा विनयी, लोकाहा, अरुणखोला र केरुङ्गेजस्ता स्थानीय खोलाहरूले बगाएर ल्याउने ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवा जिल्लाको आन्तरिक आम्दानी बढाउने र राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूलाई निर्माण सामग्री आपूर्ति गर्ने मुख्य स्रोत बनेका छन्।

जनस्वास्थ्य चुनौती, विपद् व्यवस्थापन र भावी कार्यदिशा

तीव्र औद्योगिकीकरण र विकासको वेगसँगै नवलपुरले केही गम्भीर पर्यावरणीय, जनस्वास्थ्य र वातावरणीय चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। जिल्लाको समथर भित्री मधेस र तटीय क्षेत्रमा वर्षायाममा देखिने सर्पदंशको समस्या एउटा ठूलो जनस्वास्थ्य चुनौती हो, जसमा कावासोतीको मध्यविन्दु जिल्ला अस्पतालले एन्टि-स्नेक भेनम सहितको २४सै घण्टा सेवा दिएर स्थानीयलाई ठूलो राहत पुर्‍याएको छ।

भौगोलिक रूपमा नवलपुर मनसुनको समयमा नारायणी र अन्य खहरे खोलाहरूको बाढी तथा चुरे र उत्तरी पहाडी क्षेत्रमा पहिरोको जोखिममा रहने भएकाले बायो-इन्जिनियरिङ प्रविधिको प्रयोग र जथाभाबी सडक खन्ने प्रवृत्ति रोक्नु आवश्यक छ। २०७२ सालमा नयाँ जिल्लाका रूपमा स्थापित भई ८ वटा स्थानीय तहमा विभाजित नवलपुरको भावी कार्यदिशा प्रकृति, पर्यावरण र आर्थिक विकासबीचको सुन्दर सन्तुलनमा आधारित हुनुपर्छ। दिगो औद्योगिक नीति, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र देवचुली डाँडालाई केन्द्रमा राखेर बनाइने पर्या-पर्यटन योजना तथा धौवादी खानीको वैज्ञानिक उत्खननले देशकै अर्थतन्त्र बदलिन सक्छ।

अन्त्यमा, प्रशासनिक सहजताका लागि ‘नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)’ जस्तो लामो नामको भारीलाई परिमार्जन गरी कानुनी रूपमै केवल ‘नवलपुर’ कायम गराउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो। नवलपरासीको गर्भबाट जन्मिएको नवलपुरको माटोको यो सुगन्ध र सङ्घर्षको गाथा इतिहासको पानामा यसरी नै पुस्ताौँपुस्तासम्म अमर भई फैलिरहोस्, जसले सिङ्गो राष्ट्रलाई समृद्धिको मार्गमा अघि बढ्न अनन्तसम्म प्रेरणा दिइरहोस्।

(लेखक यादव घिमिरे काठमाडौं महानगरपालिकाका पुर्व निर्देशक हुन ।)