सामाजिक सञ्जाल र सामाजिक एक्लोपनाको दुष्चक्र

२१ औं शताब्दी सञ्चार र प्रविधिको युग हो। यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धिको रूपमा सामाजिक सञ्जाललाई लिन सकिन्छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, एक्स र ह्वाट्सएप जस्ता माध्यमहरूले विश्वलाई एउटा सानो गाउँमा रूपान्तरण गरिदिएका छन्। भौतिक रूपमा टाढा रहेका मानिसहरूलाई एकै ठाउँमा जोड्ने र क्षणभरमै सूचना आदानप्रदान गर्ने यो प्रविधि आज नेपाली मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग बनेको छ। तर, यही प्रविधिको बढ्दो प्रयोगसँगै नेपाली समाजमा एउटा गम्भीर र अदृश्य संकट गहिरिँदै गएको छ — त्यो हो ‘सामाजिक एक्लोपना’ ।

जतिबेला हाम्रा युवा र आम नागरिकहरू भर्चुअल रूपमा सबैभन्दा बढी जोडिएका छन्, त्यही बेला उनीहरू मानसिक र भावनात्मक रूपमा सबैभन्दा बढी एक्लो महसुस गरिरहेका छन्। यो आधुनिक मानव सभ्यता र नेपाली समाजको एउटा ठूलो विरोधाभास हो।

डिजिटल उपस्थिति र यथार्थको खाडल

सुरुवाती दिनहरूमा सामाजिक सञ्जाललाई मानिसहरूबीचको दूरी मेटाउने र वैदेशिक रोजगारी वा अध्ययनका लागि विदेशिएका लाखौँ नेपालीहरूलाई घरपरिवारसँग जोड्ने वरदानका रूपमा हेरियो। यसले पुराना साथीहरूलाई पुनःमिलन गरायो र भावना साटासाट गर्ने माध्यम दियो। तर, समयसँगै यसको प्रयोगको प्रकृति फेरिएको छ। आज सामाजिक सञ्जाल केवल सञ्चारको माध्यम मात्र रहेन, यो आत्म-प्रदर्शन, प्रमाणीकरण र कृत्रिम तुलनाको केन्द्र बनेको छ।

नेपालका सहरी क्षेत्रदेखि ग्रामीण भेगसम्म, कलेज पढ्ने विद्यार्थीदेखि किसानसम्म सबैजना डिजिटल संसारमा आ-आफ्नो कृत्रिम परिचय बनाउन व्यस्त देखिन्छन्। मानिसहरू आफ्नो वास्तविक जीवनलाई लुकाएर सञ्जालमा एउटा परफेक्ट संसार खडा गर्ने गर्छन्। उनीहरू आफ्नो जीवनका सुखद क्षणहरू, महँगा सामानहरू र भ्रमणका तस्बिरहरू मात्र पोस्ट गर्छन्। यसले गर्दा बाहिरबाट हेर्दा सबैजना खुसी र व्यस्त देखिन्छन्, तर भित्रभित्रै उनीहरू गहिरो एक्लोपनको सिकार भइरहेका हुन्छन्। भौतिक रूपमा मानिसहरूसँग भेट्नु र डिजिटल रूपमा लाइक वा च्याट गर्नुमा आकाश-जमिनको फरक हुन्छ। फेसबुकमा हजारौं साथीहरू र टिकटकमा हजारौँ फलोअर्स हुनुको अर्थ वास्तविक जीवनमा सहयात्री हुनु होइन। भर्चुअल दुनियाँका सम्बन्धहरू सतही हुन्छन्।

तुलनाको संस्कृति र पारम्परिक संवादको अन्त्य

सामाजिक सञ्जालमा अरूको उत्कृष्ट वा फिल्टर गरिएको जीवन देखेर नेपाली युवाहरू आफ्नो वास्तविक जीवनसँग तुलना गर्न थाल्छन्। अरूको महँगा मोबाइल, ब्रान्डेड लुगा र विलासी भ्रमणका तस्बिरहरू देख्दा मेरो जीवन किन यस्तो बोरिङ छ ? भन्ने भावना पैदा हुन्छ। यो हिनताबोधले मानिसलाई समाज र परिवारबाट टाढा धकेल्छ। सेन्टर फर मिडिया रिसर्चको एक सर्वेक्षण अनुसार धेरैजसो नेपालीहरू दैनिक ३ देखि ६ घण्टासम्म सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछन्। तर, वास्तविक संकटको समयमा ढाडस दिने वा दुःख बाँड्ने कोही नहुँदा उनीहरू भीडमा पनि एक्लो महसुस गर्छन्।

नेपालको मौलिक संस्कृति भनेको चौतारीको गफ, पारिवारिक जमघट र छिमेकीसँगको सामीप्यता हो। तर, आज पारिवारिक जमघट वा साथीभाइको चिया गफमा पनि डिजिटल स्क्रिनले पर्खाल खडा गरिदिएको छ। सँगै बस्दा पनि मानिसहरू आ-आफ्नो मोबाइलमा व्यस्त हुन्छन्, जसले गर्दा आपसी संवाद पूर्ण रूपमा टुट्छ। आँखामा आँखा जुधाएर गरिने कुराकानी र स्पर्शको न्यानोपनलाई डिजिटल इमोजीले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। सामाजिक सञ्जालका नोटिफिकेशन र लाइकले मस्तिष्कमा पैदा गर्ने क्षणिक डोपामाइनको लतका कारण मानिसहरू घण्टौंसम्म कोठामा थुनिएर स्क्रिन हेरिरहन्छन् र बिस्तारै वास्तविक सामाजिक जीवनबाट टाढा हुँदै जान्छन।

मानसिक स्वास्थ्यमा देखिएको गम्भीर असर

सामाजिक एक्लोपना केवल एक भावना मात्र होइन, यो एउटा गम्भीर स्वास्थ्य समस्या पनि हो। नेपालमा हालैका वर्षहरूमा भएका अनुसन्धानले यो समस्या डरलाग्दो रूपमा बढेको देखाएका छन्। नेपालमा विद्यालय जाने किशोरकिशोरीहरूमा गरिएको एक अध्ययन अनुसार, सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोग गर्ने ४३.६% विद्यार्थीहरू दैनिक ४ देखि ८ घण्टा अनलाइन बिताउँछन्। यसमध्ये ३५.४% मा गम्भीर खालको एन्जाइटी पाइएको छ, जसमा छात्राहरू अझ बढी प्रभावित छन्।

काठमाडौंका युवाहरूमा गरिएको अर्को अध्ययन अनुसार, डिप्रेसन भोगेका ९९% किशोरकिशोरीहरूमा ‘एक्लोपना’ मुख्य लक्षणको रूपमा पाइएको छ। सामाजिक सञ्जालमा हुने साइबर बुलिङ, फेक न्यूज र पहिचानको संकटले युवाहरूलाई मानसिक रूपमा थला पारेको छ। अत्यधिक एक्लोपना र मोबाइल स्क्रिनको लतले गर्दा नेपाली युवाहरूमा अनिद्रा, आँखाको समस्या र अल्छीपन बढेको छ। चिकित्सकहरूका अनुसार लामो समयको एक्लोपनाले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बनाउनुका साथै मुटुको रोगको जोखिम समेत बढाउँछ।

नेपाली समाज र एक्लोपनाको दुष्चक्र

नेपालमा संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फ गइरहेको संक्रमणकालीन समाजले एक्लोपनालाई झनै मलजल गरेको छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि एकल परिवारमा बस्ने नेपाली विद्यार्थीहरूमा डिप्रेसन र सामाजिक सञ्जालको लतको जोखिम संयुक्त परिवारमा बस्नेहरूको तुलनामा बढी छ। अभिभावकहरू वैदेशिक रोजगारीमा हुनु वा काममा व्यस्त हुनु र छोराछोरीलाई भुलाउन सानै उमेरदेखि मोबाइल फोन थमाइदिने प्रवृत्ति नेपालमा व्यापक बन्दै गएको छ। यसले गर्दा बालबालिकाहरू सानैदेखि सामाजिक अन्तर्क्रिया गर्न हिचकिचाउने र स्क्रिनको दुनियाँमा मात्र रमाउने एकाङ्की स्वभावका बन्दै गएका छन्।

अबको बाटो: सचेत प्रयोग र सन्तुलन

प्रविधि आफैंमा शत्रु होइन, यसको प्रयोग गर्ने हाम्रो तरिका गलत हो। नेपाली समाजलाई यो अदृश्य संकटबाट जोगाउन निम्न उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ:

डिजिटल डिटक्स: हप्तामा एक दिन वा दिनको केही घण्टा मोबाइल र सामाजिक सञ्जालबाट पूर्ण रूपमा टाढा बस्ने बानी बसाल्नुपर्छ। विशेष गरी पारिवारिक खाना खाने समय र सुत्ने बेलामा ‘नो ग्याजेट’ नियम लागू गर्नुपर्छ।
वास्तविक सम्बन्धहरूमा लगानी: भर्चुअल कुराकानीको सट्टा साथीभाइ र परिवारका सदस्यहरूलाई प्रत्यक्ष भेट्ने, चाडपर्व र सामाजिक कार्यहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाउने र आफ्ना भावनाहरू साटासाट गर्ने गर्नुपर्छ।
सकारात्मक र सिर्जनात्मक कार्य: सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गर्नुको सट्टा शारीरिक खेलकुद, योग, पुस्तक पठन, संगीत, वा चित्रकला जस्ता रचनात्मक शौकमा समय बिताउनाले मस्तिष्कलाई स्वस्थ र व्यस्त राख्न सकिन्छ।
अभिभावकको भूमिका र शिक्षा: विद्यालय तहदेखि नै पाठ्यक्रममा ‘डिजिटल साक्षरता’ र मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी शिक्षाहरू समावेश गर्नुपर्छ। अभिभावकले छोराछोरीलाई स्क्रिन समय  तोकिदिने र उनीहरू सँग गुणस्तरीय समय बिताउने गर्नुपर्छ।
मानसिक स्वास्थ्य सेवाको बिस्तार: नेपालमा अझै पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई सामाजिक कलङ्कका रूपमा हेरिन्छ। तसर्थ, स्थानीय तहसम्म काउन्सिलिङ र मानसिक स्वास्थ्य सेवा सहज बनाउनु पर्छ ताकि एक्लोपन महसुस गरेका युवाहरूले समयमै सहयोग पाउन सकून्।

निष्कर्ष

सामाजिक सञ्जाल मानव विकासको एउटा अद्भुत औजार हो, जसले भूगोलका सीमाहरू भत्काइदिएको छ। तर, यसको अतिप्रयोग र गलत दृष्टिकोणका कारण यो आज नेपाली मानिसलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाउने र एक्लो पार्ने माध्यम बनिरहेको छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि स्क्रिनमा देखिने लाइक र कमेन्टले हाम्रो वास्तविक जीवनको मूल्य निर्धारण गर्न सक्दैन र हजारौं भर्चुअल साथीहरू एउटा साँचो र सुख-दुःखमा साथ दिने वास्तविक नेपाली छिमेकी वा साथीको विकल्प हुन सक्दैनन्।

त्यसैले, प्रविधिको दास बन्नुको सट्टा यसको विवेकपूर्ण प्रयोग गरी आफ्नो वास्तविक सामाजिक जीवन, परिवार र आत्मिक शान्तिलाई प्राथमिकता दिनु नै आजको आवश्यकता हो। डिजिटल संसारमा कनेक्ट हुन खोज्दा कतै हामी आफ्नै वास्तविक संसार र आफन्तसँग ‘डिसकनेक्ट’ त भइरहेका छैनौँ ? यस विषयमा प्रत्येक नेपालीले गम्भीरतापूर्वक सोच्ने र बेलैमा सचेत बन्ने बेला आइसकेको छ।