सहकारीको गुमेको साख उजिल्याउँदै मध्य नेपाल साकोस

पृष्ठभूमि: सहकारी आन्दोलनको वर्तमान निराशा

सहकारीको नाम सुन्नेबित्तिकै आम बचतकर्ताको मुटु काँप्ने र आफ्नो रगत-पसिनाको कमाइ फिर्ता माग्दै सडकमा आन्दोलनको आगो बल्ने आजको कहालीलाग्दो समयमा, पूर्वी नवलपरासीको एउटा ग्रामीण सहकारीले देशकै सर्वोत्कृष्ट पुरस्कार पाउनु केवल एउटा संस्थाको प्राविधिक सफलता मात्र होइन; यो त तासको महलझैँ ढल्दै गएको समग्र सहकारी अभियानको साख जोगाउने एउटा बलियो आशाको दियो हो। मुलुकको अर्थतन्त्रलाई जगैदेखि बलियो र आत्मनिर्भर बनाउने तीनखम्बे आर्थिक नीतिको एउटा मुख्य खम्बा मानिएको सहकारी क्षेत्र आज इतिहासकै सबैभन्दा गम्भीर सङ्कट, अविश्वास र बदनामिको भुमरीमा फसेको छ। सहरकेन्द्रित केही ठूला र निश्चित व्यक्तिको स्वार्थमा चलेका सहकारीका सञ्चालकहरूको चरम महत्त्वाकाङ्क्षा, चरम वित्तीय अनुशासनहीनता र बचतकर्ताको अर्बौँ रकम हिनामिनाका घटनाले समग्र सहकारी आन्दोलनको गरिमालाई धुलोमा मिलाइदिएको छ।

दिनभर हँसिया-हथौडा चलाएर, सडकमा रिक्सा गुडाएर वा ठेलागाडामा तरकारी बेचेर सर्वसाधारणले आफ्नो भविष्यका लागि जम्मा गरेको रगत-पसिनाको कमाइ डुबेपछि सडकमा गुडुल्किएर बिलौना गरिरहेका भुइँमान्छेका कारुणिक दृश्यले राज्यको नियमनकारी लाचारीलाई मात्र होइन, हाम्रो समाजको नैतिक स्खलनलाई पनि गिज्याइरहेको भान हुन्छ। यस्तो चौतर्फी अविश्वास, अन्योल र निराशाको कालो बादल मडारिरहेका बेला पूर्वी नवलपरासीको देवचुलीमा प्रधान कार्यालय रहेको र जिल्लाभर आफ्नो कार्यक्षेत्र फैलाएको मध्य नेपाल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड (साकोस) नेफ्सकूनबाट मुलुककै ‘राष्ट्रिय सर्वोत्कृष्ट संस्था सम्मान‘ बाट सम्मानित भएको समाचार सार्वजनिक भएको छ। नेपाल बचत तथा ऋण केन्द्रीय सहकारी सङ्घ लिमिटेड (नेफ्सकून)ले यस संस्थालाई नेपालकै सर्वोत्कृष्ट साकोसको रूपमा सम्मानित भएसँगै   वित्तीय सङ्कटको भुमरीमा रुमल्लिरहेको सहकारी अभियानका लागि एउटा नयाँ प्रकाश र साख जोगाउने बलियो आधार फेला परेको महसुस भएको छ।

सहकारीको मूल मर्म र विचलनको गम्भीर मोड

सहकारीको असली आत्मा भनेकै ‘एकका लागि सबै र सबैका लागि एक‘ भन्ने लोकतान्त्रिक, समाजवाद उन्मुख र कल्याणकारी भावना हो। राज्यको उपस्थिति कमजोर भएका र वाणिज्य बैङ्कहरूको पहुँचसमेत नपुगेका दूरदराजका गाउँबस्तीहरूमा वित्तीय साक्षरता भित्र्याउने, साधारण नागरिकमा नियमित बचत गर्ने बानी बसाल्ने र छरिएर रहेका साना-तिना पुँजीलाई एकीकृत गरेर स्थानीय स्तरमै उद्यमशीलता जगाउने ऐतिहासिक काम सहकारीहरूले नै गरेका हुन्। तर, जब सहकारीलाई सदस्यहरूको आर्थिक उन्नति र सेवा गर्ने पवित्र माध्यमभन्दा पनि केही सीमित टाठाबाठाहरूको नाफा कमाउने प्राइभेट कम्पनी वा घरजग्गा र सेयर बजार जस्ता अत्यधिक जोखिमयुक्त क्षेत्रमा सट्टाबाजी गर्ने अखडा बनाइयो, तब यो अभियानको जग हल्लिन सुरु गर्‍यो। नियमनकारी निकायको फितलो उपस्थिति तथा सञ्चालकहरूको संस्थागत सुशासनप्रतिको चरम उदासीनताले गर्दा आज इमानदारीपूर्वक र कानुनी दायराभित्र रहेर चलेका हजारौँ ग्रामीण सहकारीहरूले पनि एउटै डालोमा परेर अपजस र अविश्वासको सजाय भोग्नुपरिरहेको छ। “सबै सहकारीहरू ठग हुन्” भन्ने जुन एकपक्षीय र नकारात्मक भाष्य समाजमा जबर्जस्ती स्थापित हुन खोज्दैछ, त्यसलाई मध्ये नेपाल सहकारीको यो राष्ट्रिय सम्मानले बौद्धिक र व्यावहारिक जवाफ दिएको छ। यसले अकाट्य रूपमा प्रमाणित गरिदिएको छ कि यदि व्यवस्थापनको नियत सफा छ र संस्थाको वित्तीय नीति कसिलो छ भने जस्तोसुकै राष्ट्रिय सङ्कटमा पनि संस्था र सदस्यको धनलाई पूर्ण रूपमा सुरक्षित राख्न सकिन्छ।

मध्य नेपाल साकोसको वित्तीय सबलता र लोभलाग्दो चित्र

कुनै पनि वित्तीय संस्थाको दिगोपना, विश्वसनीयता र शक्तिको असली मापक त्यसका आन्तरिक सूचक र सदस्यहरूले संस्थाप्रति देखाएको अटुट विश्वास नै हो। मध्ये नेपाल सहकारीको वर्तमान वित्तीय चित्र र ग्राफलाई सरसरती हेर्ने हो भने यसले आजको सङ्कटग्रस्त बजारलाई नै गम्भीर चुनौती दिइरहेको देखिन्छ। समुदायमा आधारित वित्तीय सेवा, सदस्यको आर्थिक तथा सामाजिक जीवनस्तर सुधारमा खेलेको भूमिका, वित्तीय समावेशीता, सदस्य केन्द्रित सेवा, पारदर्शी बचत तथा ऋण परिचालन र सहकारी अभियानमा पुर्‍याएको उल्लेखनीय योगदानको वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कनका आधारमा नेफ्सकूनले यस संस्थालाई देशभरिबाट सर्वोत्कृष्ट साकोसको रूपमा चयन गरेको हो। यस संस्थाको वित्तीय सूचकहरू निकै लोभलाग्दा छन्। हाल यस संस्थामा कुल ३३ हजार ७ सय १० जना सदस्यहरू आबद्ध छन्, जसले संस्थाको सुशासन र व्यवस्थापकीय इमानदारितामाथि पूर्ण भरोसा गरेका छन्। यी मध्ये २७ हजार २ सय ३० जना पूर्ण रूपमा सेयर सदस्यका रूपमा स्थापित भइसकेका छन्। भविष्यका सक्षम कर्णधारहरूमा सानै उमेरदेखि वित्तीय अनुशासन, बचतको महत्त्व र सुशासन सिकाउने दूरगामी उद्देश्यका साथ ६ हजार ७ सय ७६ जना बाल बचतकर्तालाई समेत यसले आफ्नो वृहत् सञ्जालमा समेट्न सफल भएको छ।

वित्तीय सन्तुलनको दृष्टिकोणबाट हेर्दा संस्थाको सेयर पुँजी मात्रै रु. १७ करोड ३२ लाख २०० पुगेको छ भने सदस्य तथा बचतकर्ताहरूबाट सङ्कलित कुल बचत निक्षेप रु. १ अर्ब ३२ करोड ४९ लाख रहेको छ। सदस्यहरूको विविध आर्थिक आवश्यकता, व्यापार, व्यवसाय र आपत्कालीन गर्जो टार्नका लागि संस्थाले विभिन्न उत्पादनशील शीर्षकहरूमा रु. १ अर्ब २६ करोड ६२ लाख बराबरको ऋण लगानी गरेको छ। संस्थाको आफ्नै आन्तरिक शक्ति मानिने संस्थागत पुँजी रु. १२ करोड ८८ लाख पुगेको छ भने कुल वित्तीय कारोबारको आकार करिब रु. १ अर्ब ६४ करोड पुगिसकेको छ। ७.५३ प्रतिशतको अत्यन्तै सबल र सुरक्षित संस्थागत पुँजी कायम गर्नुले यो संस्था वित्तीय रूपमा कति अभेद्य र सुरक्षित जगमा उभिएको छ भन्ने कुरालाई स्वतः स्पष्ट पार्दछ। धेरैजसो सहरिया र समस्याग्रस्त सहकारीहरूले तरलताको सङ्कट व्यवस्थापन गर्न नसकेर कार्यालयमा ताला लगाउँदै ढोका थुनिरहेको बेला मध्ये नेपालले आफ्नो वित्तीय सन्तुलन, जगेडा कोष र तरलतालाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर आफूलाई निरन्तर गतिशील र उत्तरदायी बनाइराख्नु पक्कै पनि सामान्य कुरा होइन। नियमित बचत, ऋण प्रवाह, वित्तीय परामर्श तथा सहकारी शिक्षा जस्ता बहुआयामिक सेवामार्फत संस्थाले आफ्ना सदस्यहरूसँगको भावनात्मक र व्यावसायिक सम्बन्धलाई दिनप्रतिदिन थप सुदृढ र प्रगाढ बनाउँदै लगेको छ।

सफलताको भित्री रहस्य: सुशासन, प्रविधि र स्थानीय उत्पादनमा जोड

मध्य नेपाल साकोसको यो लोभलाग्दो र उदाहरणीय यात्राको भित्री रहस्य खोतल्ने हो भने यसको मुटुमा पूर्ण पारदर्शी वित्तीय प्रणाली, आन्तरिक नियन्त्रण र राजनीतिक तटस्थता भेटिन्छ। नेपालका अधिकांश सहकारीहरू डुब्नु र बचतकर्ताको पैसा हिनामिना हुनुको मुख्य कारण सञ्चालक समितिले आन्तरिक लेखापरीक्षण समिति र ऋण उपसमितिलाई आफ्नो लाहाछाप वा गोजीको संयन्त्र बनाउनु हो। सञ्चालककै इसारामा विना धितो वा कमजोर धितोमा आफ्ना नातेदारलाई ठुलो रकम ऋण दिनु नै विनाशतर्फको यात्रा हुनु हो। तर, मध्य नेपाल साकोसले आफ्ना आन्तरिक उपसमितिहरूलाई पूर्ण स्वायत्तता र स्वतन्त्रता दिएको छ। यस संस्थाले नेफ्सकूनले तोकेका अन्तर्राष्ट्रिय पल्स(PEARLS) अनुगमन प्रणालीका प्राविधिक मापदण्डहरूलाई अक्षरशः पालन गर्दै आफ्नो वित्तीय स्वास्थ्यको नियमित परीक्षण गर्ने गरेको छ।

संस्थाले आफ्ना सदस्यहरूको बचतलाई अनुत्पादक वा घरजग्गा र सेयर बजार जस्ता जोखिमयुक्त क्षेत्रमा लगानी गर्नुको साटो स्थानीय स्तरमै कृषि, आधुनिक पशुपालन, साना तथा मझौला घरेलु उद्योग र उत्पादनमूलक एवं स्वरोजगारमूलक क्षेत्रमा परिचालन गर्ने दीर्घकालीन नीति लियो। यो नीतिको परिणाम स्वरूप एकातिर कर्जा जोखिमलाई न्यूनतम बिन्दुमा झार्न सफल भयो भने अर्कोतिर स्थानीय समुदायमा ठुलो संख्यामा रोजगारी र आत्मनिर्भरताको सुनौलो वातावरण सिर्जना गर्‍यो। यति मात्र होइन, मध्ये नेपालले आफूलाई परम्परागत सहकारीको सीमित दायराबाट माथि उठाउँदै आधुनिक सूचना प्रविधिको उच्चतम् प्रयोगलाई अङ्गालेको छ। संस्थाले हाल ११ वटा व्यवस्थित सेवा केन्द्रहरू मार्फत नवलपुर जिल्लाभरिका आफ्ना सदस्यहरूलाई घरदैलोमै आधुनिक वित्तीय सेवा पुर्‍याइरहेको छ। मोबाइल बैङ्किङ, डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन एकाउन्ट ट्रान्सफर जस्ता बैङ्किङ सुविधाहरू ग्रामीण तहसम्म पुर्‍याएर यसले दूरदराजका नागरिकलाई आधुनिक अर्थतन्त्रसँग जोडेको छ। केवल नाफा कमाउने र ब्याजको हिसाबकिताब गर्ने व्यापारीक मानसिकतामा मात्र सीमित नरहेर समुदायको शिक्षा, स्वास्थ्य, दैवी प्रकोप उद्धार र सामाजिक उत्तरदायित्वमा सधैँ अग्रभागमा रहेर सारथी बनेकाले नै यस संस्थाले आम जनताको मनमा अमिट विश्वास र भरोसाको छाप छोड्न सफल भएको हो।

समग्र सहकारी क्षेत्र र राज्यका लागि शिक्षा

आजको मुख्य र गम्भीर प्रश्न मध्ये नेपाल साकोसले राष्ट्रिय पुरस्कार पायो कि पाएन भन्ने मात्र होइन, प्रश्न त यो हो कि यसको ऐतिहासिक सफलताबाट संकटग्रस्त समग्र सहकारी क्षेत्र र राज्यका नियामक निकायहरूले के पाठ सिक्ने ? वर्तमान समयमा नेपाली सहकारी बजारमा पैसा वा पुँजीको भन्दा पनि बढी विश्वास र साखको चरम खडेरी छ। विश्वास र साख यस्तो संवेदनशील चिज हो, जसलाई गुम्न केवल एक पल लाग्छ तर त्यसलाई पुनः कमाउन दशकौँको कठोर निष्ठा, इमानदारिता र सङ्घर्ष आवश्यक पर्छ। मध्ये नेपालको यो सम्मानले सङ्कटको दलदलमा रुमल्लिरहेका देशभरिका अन्य सहकारीहरूलाई सञ्चालकको पारिवारिक मोह, व्यक्तिगत स्वार्थ र राजनीतिक भागबन्डाबाट टाढा रहेर पूर्ण रूपमा व्यावसायिक व्यवस्थापन अपनाउन ठुलो र मार्गदर्शक शिक्षा दिएको छ।

सहकारीका सञ्चालकहरू संस्थाको पैसाका मालिक वा सर्वेसर्वा होइनन्, उनीहरू त सोझा र श्रमजीवी सदस्यहरूले विश्वास गरेर सुम्पेको नासोका पवित्र संरक्षक मात्र हुन् भन्ने शाश्वत सत्यलाई आत्मसात् गर्नु नै आजको सहकारी नेतृत्वको पहिलो आवश्यकता हो। राज्यका नियामक निकायहरू, सहकारी विभाग वा स्थानीय सरकारहरूले पनि केवल समस्याग्रस्त सहकारीहरूको सूची बनाएर, छानबिन समिति गठन गरेर वा सञ्चालक थुनेर मात्र आफ्नो दायित्व पूरा भएको सम्झनु हुँदैन। राज्यले मध्ये नेपाल जस्ता सर्वोत्कृष्ट संस्थाका असल अभ्यास, कसिलो कार्यविधि र वित्तीय सुशासनका मोडेलहरूलाई एकीकृत गरी निर्देशिकाको रूपमा देशभरिका अन्य सम्पूर्ण सहकारीहरूमा अनिवार्य रूपमा लागू गराउन कम्मर कस्नुपर्छ। राम्रो गर्नेलाई पुरस्कृत र प्रोत्साहन गर्ने तथा बदमासी गर्नेलाई तत्काल कानुनी दायरामा ल्याएर कडा कारबाही गर्ने परिपाटी नबसेसम्म सहकारी क्षेत्र सुरक्षित हुन सक्दैन।

निष्कर्ष: दिगो भविष्य र चुनौतीको अग्निपरीक्षा

निष्कर्षमा, पूर्वी नवलपरासीको मध्य नेपाल बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाले प्राप्त गरेको ‘राष्ट्रिय सर्वोत्कृष्ट संस्था सम्मान’ समग्र देशकै शिथिल बनेको सहकारी अभियानका लागि एउटा नयाँ ऊर्जा, संजीवनी बुटी र प्रकाशको किरण साबित भएको छ। यसले नेपाली समाजमा धमिलिँदै र हराउँदै गएको सहकारीको साख र स्वच्छतालाई जोगाउने तथा पुनरुत्थान गर्ने ऐतिहासिक र सराहनीय गुन लगाएको छ। तर, इतिहासमा पुरस्कार पाउनु जति गौरव र खुसीको कुरा हो, ३३ हजारभन्दा बढी सदस्यहरूको अटुट निष्ठा, भरोसा र करिब १ अर्ब ६४ करोडको कुल वित्तीय गरिमालाई भविष्यमा पनि यसरी नै निष्कलङ्क, अक्षुण्ण र सुरक्षित राख्नु मध्य नेपालका लागि आगामी दिनमा अझ बढी चुनौतीपूर्ण, जिम्मेवारीपूर्ण र गम्भीर विषय हुनेछ। बजारको तीव्र प्रतिस्पर्धा, प्रविधिको तीव्र रूपान्तरण र राष्ट्रिय रूपमा व्याप्त आर्थिक मन्दीका बीच आफ्नो सुशासनको साखलाई निरन्तर जोगाइराख्नु यसको मुख्य परीक्षा हुनेछ।

नेपाल जस्तो विकासोन्मुख र भौगोलिक रूपमा विकट मुलुकमा सहकारी अभियान बिना ग्रामीण अर्थतन्त्रको जग बलियो हुन सक्दैन र समाजको पिँधमा रहेका भुइँमान्छेहरूको आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरण किमार्थ सम्भव छैन। त्यसैले, यस क्षेत्रमा हाल देखा परेका वित्तीय विकृतिहरू, सञ्चालकहरूको बदनियत र नीतिगत कमजोरीहरूलाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्दै मध्य नेपाल साकोसले देखाएको सुशासन, निष्ठा, पारदर्शिता र इमानदारिताको मार्ग अवलम्बन गर्नु नै आजको नेपाली सहकारी आन्दोलनको साख जोगाउने र यसलाई नयाँ जीवन दिने एकमात्र सही, भरपर्दो र सुरक्षित विकल्प हो।