शाश्वत धाम: आधुनिक धार्मिक वास्तुकला र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको केन्द्र

“मुक्तिनाथ देखि बद्रीनाथसम्मका पवित्र तीर्थस्थलहरूको जल र माटो एकै ठाउँमा समाहित भएको, जहाँ विश्वकै सबैभन्दा सानो नौमुठे गाईको संरक्षण र बटुकहरूको मुखबाट निस्कने वेदपाठले चौबिसै घण्टा सकारात्मक ऊर्जा सञ्चार गरिरहन्छ— त्यही पावन आध्यात्मिक केन्द्रको नाम हो शाश्वत धाम।”

परिचय तथा पृष्ठभूमि

नेपाल परापूर्व कालदेखि नै ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि, देवभूमि र  आध्यात्मिक चिन्तनको मुख्य केन्द्रका रूपमा विश्वभर परिचित रहँदै आएको छ। समयको निरन्तर परिवर्तन र आधुनिकताको तीव्र प्रभावसँगै हाम्रा परम्परागत मन्दिरहरूको उचित संरक्षण गर्नुपर्ने र आधुनिक सुविधायुक्त एवं योजनाबद्ध रूपमा नयाँ धार्मिक स्थलहरूको निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता व्यापक रूपमा महसुस हुन थाल्यो। यही ऐतिहासिक आवश्यकतालाई परिपूर्ति गर्दै सनातन वैदिक धर्मका मूल्य-मान्यताहरूलाई जीवन्त राख्न तथा नयाँ पुस्तालाई पूर्वीय संस्कार, सदाचार र संस्कृति सिकाउने पवित्र उद्देश्यले नवलपरासी जिल्लामा भव्य शाश्वत धामको स्थापना गरियो। यो धाम केवल पूजाआजा गर्ने एउटा साधारण मन्दिर मात्र नभएर वैदिक ज्ञान, योग, ध्यान, मौलिक कला, पर्यावरणीय सन्तुलन र आधुनिक प्रविधिको एउटा अनुपम एवं एकीकृत केन्द्रका रूपमा प्रतिष्ठित छ।

भौगोलिक अवस्थिति र वातावरणीय परिवेश

शाश्वत धाम नेपालको गण्डकी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने नवलपरासी अर्थात् बर्दघाट सुस्ता पूर्व जिल्लाको देवचुली नगरपालिका वडा नम्बर दुई, दुम्कीबासको अत्यन्तै सुगम स्थानमा अवस्थित छ। यो ऐतिहासिक धाम देशको प्रमुख मेरुदण्ड मानिने पूर्व-पश्चिम राजमार्गको ठीक उत्तरपट्टि, सिजी इन्डस्ट्रियल पार्कको विशाल परिसरभित्र सुसज्जित रूपमा निर्माण गरिएको छ। अक्षांश र देशान्तरका हिसाबले यो स्थान नेपालको मध्य-भागको निकै नजिक पर्दछ, जुन नारायणगढ बजारबाट करिब २३ किलोमिटर पश्चिम र बुटवल औद्योगिक सहरबाट करिब ९१ किलोमिटर पूर्वतर्फको यात्रा गरेपछि सहजै पुग्न सकिन्छ। भौगोलिक बनोटको विश्लेषण गर्दा यो क्षेत्र नेपालको भित्री मधेस वा दुन उपत्यका अर्थात् चितवन र नवलपुर उपत्यकाको समथर एवं उर्वर भूभागमा अवस्थित छ। यस धामको उत्तरतर्फ महाभारत पर्वत शृङ्खलाको मनमोहक हरियाली पहाड, विशेष गरी पवित्र देवचुली डाँडा ठडिइरहेको देखिन्छ भने दक्षिणतर्फ सनातन धर्ममा पूजनीय मानिने पवित्र नारायणी नदी कलकल बगिरहेकी छन्। यस्तो अद्भुत प्राकृतिक परिवेशका कारण यहाँको वातावरण प्राकृतिक रूपमै अत्यन्तै मनोहर, स्वच्छ र शान्त छ। यो क्षेत्र समुद्री सतहबाट करिब १५० देखि २०० मिटरको उचाइमा रहेकाले यहाँको हावापानी समशितोष्ण प्रकारको छ, जहाँ हिउँदको मौसममा न्यानो घाम लाग्छ र वर्षायाममा केही गर्मी हुने गर्दछ। धाम वरपरको भू-बनोट भौगर्भिक रूपमा अत्यन्तै बलियो र सुदृढ भएकाले भूकम्पीय दृष्टिकोणबाट समेत यो क्षेत्र तुलनात्मक रूपमा निकै सुरक्षित मानिएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र उद्घाटन

शाश्वत धामको निर्माणको परिकल्पना र यसको गौरवमय इतिहास प्रसिद्ध व्यावसायिक घराना चौधरी ग्रुपका अध्यक्ष एवं वरिष्ठ उद्योगपति विनोद चौधरी र उनको परिवारको गहिरो आध्यात्मिक झुकाव एवं समाजप्रतिको उत्तरदायित्वसँग जोडिएको छ। सन् २००२ र २००३ ताका नै नेपालमा एउटा यस्तो विश्वस्तरीय, भव्य र अत्याधुनिक सुविधायुक्त धाम निर्माण गर्ने दृढ सङ्कल्प र परिकल्पना गरिएको थियो। तर नेपालमा समय-समयमा घटेका विभिन्न प्राकृतिक विपत्तिहरू, राजनीतिक उतारचढावहरू र प्राविधिक चुनौतीहरूका कारण यस बृहत् परियोजनाले पूर्णता पाउनका लागि करिब १५ वर्षको लामो र धैर्यतापूर्ण समय लाग्यो। अन्ततः सन् २०१७ मार्च ७ (तदनुसार वि.सं. २०७३ फागुन २४ गते)का दिन, महाशिवरात्रिको पावन र ऐतिहासिक अवसर पारेर, अन्तर्राष्ट्रिय आध्यात्मिक संस्था आर्ट अफ लिभिङका संस्थापक पूज्य श्री श्री रविशङ्कर र नेपालकी तत्कालीन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको समुपस्थितिमा भव्य एवं ऐतिहासिक उद्घाटन सुसम्पन्न गरिएको थियो।

नामकरणको दार्शनिक आधार र धार्मिक आस्था

यो धामको नामकरणको पछाडि पनि एउटा गम्भीर आध्यात्मिक र दार्शनिक आधार रहेको छ। ‘शाश्वत’ शब्द संस्कृत भाषाबाट लिइएको हो, जसको अर्थ सधैँ रहिरहने, अविनाशी, नित्य वा सनातन भन्ने बुझिन्छ। हिन्दू धर्म दर्शन र उपनिषद्हरूका अनुसार मानव आत्मा, समयको गति र सर्वव्यापी ईश्वर नै शाश्वत तत्व हुन्। वैदिक ज्ञान र आन्तरिक शान्ति कहिल्यै नाश नहुने भएकाले, यस केन्द्रलाई सधैँभरि सकारात्मक ऊर्जाको प्रकाश छरिरहने पवित्र स्थलका रूपमा स्थापित गर्नका लागि यसको नाम अत्यन्तै सुहाउँदो ढङ्गले ‘शाश्वत धाम’ राखिएको हो। शाश्वत धाम अवस्थित देवचुली नगरपालिकाको यो समग्र क्षेत्र आफैँमा एउटा महान् पौराणिक इतिहास बोकेको भूमि हो। धामको पृष्ठभूमिमा स्पष्ट रूपमा देखिने देवचुली डाँडालाई प्राचीन कालमा देवी-देवताहरूले वास गर्ने र महान् ऋषिमुनिहरूले कठोर तपस्या गर्ने एउटा पवित्र थलोका रूपमा मानिँदै आइएको छ। सत्ययुग र द्वापरयुगमा विभिन्न सिद्ध ऋषिमुनिहरूले यसै पवित्र क्षेत्रमा बसेर वेदका ऋचाहरूको ध्यान र साक्षात्कार गरेको जनविश्वास आजसम्म पनि यस समाजमा अक्षुण्ण रहेको छ।

चार धामको महिमा र अलौकिक आध्यात्मिक ऊर्जा

सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको ठूलो आस्थाको केन्द्र बन्नुको मुख्य कारण यहाँ स्थापित अलौकिक आध्यात्मिक ऊर्जा नै हो। यस धामको निर्माण गर्दा हिन्दू धर्मका अत्यन्तै पवित्र मानिने तीर्थस्थलहरू, जस्तै: बद्रीनाथ, केदारनाथ, मुक्तिनाथ, पशुपतिनाथ, जगन्नाथपुरी र रामेश्वरम जस्ता पावन स्थानहरूबाट पवित्र जल र माटो विशेष रूपमा ल्याएर यहाँको जगमा समाहित गरिएको थियो। यसै कारणले गर्दा यस धामको निष्ठापूर्वक दर्शन गर्दा सम्पूर्ण चार धामको भ्रमण गरे बराबरको पुण्य र फल प्राप्त हुने जनविश्वास र धार्मिक आस्था रहँदै आएको छ। मुख्य मन्दिरमा प्रतिष्ठापित गरिएको पवित्र शिवलिङ्ग अर्थात् एकम्बेश्वरमा दैनिक रूपमा वैदिक विधिपूर्वक गरिने रुद्राभिषेक र पूजाहरूले यहाँ आउने हरेक भक्तजनको मनमा सकारात्मक ऊर्जा र मानसिक शानति सञ्चार गर्ने गर्दछ।

एकम्बेश्वर शिव मन्दिरको वास्तुकला र अत्याधुनिक प्रविधि

यस धामको वास्तुकला र संरचनात्मक सौन्दर्यलाई नियाल्दा यहाँको मुख्य आकर्षणको केन्द्रविन्दुमा रहेको एकम्बेश्वर शिव मन्दिरलाई मान्नुपर्दछ। यस भव्य मन्दिरको वास्तुकला प्राचीन हिन्दू स्थापत्य कला र आधुनिक इन्जिनियरिङ प्रविधिको एउटा सर्वोत्कृष्ट र अनौठो नमुनाका रूपमा खडा छ। यो मन्दिर मुख्यतया दक्षिण भारतीय मन्दिरहरूको ऐतिहासिक शैली, विशेष गरी खजुराहो र द्रविड वास्तुकलाको गहन स्वरूपबाट पूर्ण रूपमा प्रेरित भएर निर्माण गरिएको हो। मन्दिरको बाहिरी संरचना निर्माण गर्नका लागि भारतको राजस्थानबाट विशेष रूपमा बुट्टा कोर्न मिल्ने गुलाबी रङका बालुवा ढुङ्गाहरू मगाइएको थियो। ती विशाल र बहुमूल्य ढुङ्गाहरूमा भारत र नेपालका अत्यन्तै दक्ष कालीगढहरूले वर्षौँ लगाएर विभिन्न देवी-देवताहरू, प्राकृतिक र वैदिक प्रतीकहरूका अत्यन्तै सूक्ष्म, कलात्मक र आकर्षक बुट्टाहरू कुँदेका छन्। यस मन्दिरको अर्को अद्भुत विशेषता भनेको यो जलाशयमा तैरिरहेको मन्दिरका रूपमा देखिनु हो। मन्दिरको चारैतिर एउटा ठूलो, सफा र कृत्रिम पोखरी अर्थात् जलाशयको निर्माण गरिएको छ। टाढाबाट हेर्दा यो मन्दिर पानीको बीचमा एउटा सुन्दर र विशाल कमलको फूल झैँ तैरिरहेको जस्तो भान हुन्छ, जसले आगन्तुकहरूको मनलाई तत्कालै प्रफुल्लित बनाउँछ। मन्दिरको यो प्राचीन वास्तुकलालाई आधुनिक प्रविधिले थप आकर्षक र जीवन्त बनाएको छ। प्रत्येक दिन बेलुकीको समयमा मन्दिर परिसरमा अत्याधुनिक ‘लेजर लाइटिङ’ र शास्त्रीय सङ्गीतको सुमधुर धुनमा नाच्ने पानीको फोहोरा अर्थात् म्युजिकल फाउन्टेन सञ्चालन गरिन्छ। गम्भीर आध्यात्मिक भजनको ताल र लयमा पानीका ती फोहोराहरू र रङ्गीचङ्गी प्रकाशको अनुपम संयोजनले त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण दर्शक तथा भक्तजनहरूलाई मन्त्रमुग्ध र भावविभोर बनाउँछ।

वेदान्त गुरुकुलम र वैदिक शिक्षा प्रणाली

शाश्वत धाम केवल सामान्य पूजाआजा र दर्शन गर्ने मन्दिर मात्र नभएर यो वास्तविक ज्ञान, हाम्रो मौलिक संस्कृति र आञ्चलिक जैविक विविधताको एउटा उत्कृष्ट पाठशाला पनि हो। यस धाम अन्तर्गत विभिन्न विशिष्ट र महत्त्वपूर्ण संरचनाहरू सञ्चालन गरिएका छन्, जसमध्ये शाश्वत वेदान्त गुरुकुल प्रमुख हो। प्राचीन वैदिक गुरुकुल परम्परालाई आधुनिक समाजमा पुनर्जीवित गर्ने दृढ उद्देश्यका साथ धामभित्र एक सुविधायुक्त र सुविधासम्पन्न आवासीय गुरुकुल सञ्चालन गरिएको छ। यहाँ देशका विभिन्न दुर्गम, पिछडिएका तथा आर्थिक रूपमा विपन्न क्षेत्रका बटुक अर्थात् विद्यार्थीहरूलाई पूर्ण रूपमा निःशुल्क आवास, भोजन, वस्त्र र गुणस्तरीय शिक्षाको व्यवस्था गरिएको छ। गुरुकुलको पाठ्यक्रमको समन्वय पनि अत्यन्तै वैज्ञानिक ढङ्गले गरिएको छ। बटुकहरूलाई परम्परागत रूपमा यजुर्वेद, संस्कृत व्याकरण, उपनिषद्, वैदिक ज्योतिष र कर्मकाण्डको ज्ञान दिनुका साथै आधुनिक समय अनुकूलका विषयहरू अंग्रेजी भाषा, आधुनिक गणित र कम्प्युटर विज्ञानको समेत सँगसँगै अध्यापन गराइन्छ। यहाँका बटुकहरूले दैनिक रूपमा गर्ने सामूहिक वेदपाठ र मन्दिरको सन्ध्याकालीन आरतीको गुञ्जनले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई आध्यात्मिक र पवित्र रूपमा गुञ्जायमान बनाउँछ।

सांस्कृतिक सङ्ग्रहालय, हेरिटेज स्टोर र सात्त्विक अतिथि गृह

धामभित्र अवस्थित धार्मिक तथा सांस्कृतिक सङ्ग्रहालयले सनातन धर्मको इतिहास, प्राचीन दर्शन र कलालाई अत्यन्तै वैज्ञानिक एवं आधुनिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दछ। यहाँ पौराणिक कालका दुर्लभ ग्रन्थहरू, रामायण र महाभारतका प्रमुख ऐतिहासिक घटनाक्रमहरूलाई सहजै बुझाउने कलात्मक चित्रहरू तथा धातु र ढुङ्गाका दुर्लभ मूर्तिहरू प्रदर्शनका लागि राखिएका छन्। सङ्ग्रहालयभित्र एउड़ा अत्याधुनिक डिजिटल थिएटर अर्थात् अडियो-भिजुअल हलको समेत निर्माण गरिएको छ, जहाँ आउने आगन्तुकहरूलाई नेपालका प्रमुख धार्मिक गन्तव्यहरू र शाश्वत धामको निर्माणको कठिन यात्राका बारेमा तयार पारिएका वृत्तचित्रहरू देखाइने गरिन्छ। यसका साथै, नेपाली कला, मौलिक संस्कृति र प्राङ्गारिक अर्थात् अर्गानिक उत्पादनलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्न धाम परिसरमा एउटा ‘हेरिटेज स्टोर’ पनि सञ्चालनमा छ। यस स्टोरमा शुद्ध पूजा सामग्री, उत्कृष्ट हस्तकलाका वस्तुहरू, प्रयोगशालाबाट प्रमाणित गरिएका रुद्राक्ष र शालिग्राम, महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक पुस्तकहरू तथा विभिन्न हिमाली जडीबुटी र आयुर्वेदिक उत्पादनहरू उपलब्ध हुन्छन्। टाढा-टाढाबाट आउने साधक, ध्यानी तथा बुद्धिजीवी पर्यटकहरूका लागि धामभित्रै सुविधा सम्पन्न अतिथि गृह ‘आनन्द निवास’ को व्यवस्था गरिएको छ। यहाँ बस्ने पाहुनाहरूका लागि पूर्ण रूपमा शुद्ध शाकाहारी अर्थात् सात्त्विक भोजनको व्यवस्था गरिन्छ। धाम परिसरभित्र मदिरा सेवन, धूम्रपान र मांसाहारी भोजनलाई पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ। यहाँ बस्ने यात्रीहरूले पूर्ण रूपमा शान्त र कोलाहलमुक्त वातावरणमा योग, प्राणायाम र ध्यानको नियमित अभ्यास गर्न सक्दछन्।

शाश्वत गौशाला र नौमुठे गाई संरक्षण केन्द्र

यस धाम परिसरभित्र अत्यन्तै व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गरिएको शाश्वत गौशाला र नौमुठे गाई संरक्षण केन्द्र रैथाने एवं लोपोन्मुख जीवजन्तुको जैविक विविधता संरक्षण गर्ने एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र उदाहरणीय स्थल हो। यस गौशालाको मुख्य विशेषता भनेको नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्र, विशेष गरी बझाङ, बाजुरा, डोटी र अछाम जिल्लाको हिमाली क्षेत्रमा मात्र पाइने र हाल संरक्षणको अभावमा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको, विश्वकै सबैभन्दा सानो प्रजातिको रैथाने ‘नौमुठे गाई’ को वैज्ञानिक संरक्षण र संवर्द्धन गर्नु हो। यो गाईको खुरदेखि यसको जुरोसम्मको उचाइ मानिसको हातको बन्द मुठीले नाप्दा ठीक नौ मुठी हुने भएकाले नै यसलाई स्थानीय भाषामा ‘नौमुठे गाई’ भनिएको हो। वयस्क अवस्थामा पुग्दा समेत यस गाईको औसत उचाइ केवल ८८ सेन्टिमिटर र तौल करिब १२० देखि १५० किलोग्राम मात्र हुने गर्दछ। सनातन हिन्दू परम्परा र आयुर्वेदमा स्थानीय जातको गाईको दूध, दही, घिउ, गहुँत र गोबर अर्थात् पञ्चगव्यलाई अत्यन्तै पवित्र र औषधीय गुणयुक्त मानिन्छ। शाश्वत धामको मुख्य मन्दिर एकम्बेश्वर शिवलिङ्गमा दैनिक रूपमा गरिने पवित्र अभिषेक, रुद्राभिषेक, र गुरुकुलमा हुने दैनिक हवन एवं यज्ञका लागि आवश्यक पर्ने शतप्रतिशत शुद्ध दूध र घिउ यही विशेष गौशालाबाट उपलब्ध गराइन्छ। आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले समेत नौमुठे गाईको दूधमा अन्य गाईको तुलनामा अत्यधिक पोषण र औषधीय तत्व हुने कुरा प्रमाणित गरिसकेका छन्। धाममा आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि यो गौशाला एउटा ठूलो शिक्षामूलक र प्रकृतिको अद्भुत आकर्षण बनेको छ।

व्यवस्थापन, आर्थिक-सामाजिक प्रभाव र पर्यटकीय सुगमता

भौगोलिक रूपमा देशको प्रमुख पूर्व-पश्चिम राजमार्गको किनारमै अवस्थित भएकाले शाश्वत धाम पुग्नका लागि यातायातको दृष्टिकोणले अत्यन्तै सहज र सुगम छ। सडक मार्गको कुरा गर्दा काठमाडौँ, पोखरा, बुटवल, वीरगन्ज जस्ता देशका प्रमुख सहरहरूबाट नियमित रूपमा चल्ने सार्वजनिक बसहरू वा निजी सवारी साधनमार्फत सिधै धामको मुख्य प्रवेशद्वारमा ओर्लन सकिन्छ। नारायणगढ बजारबाट पश्चिमतर्फ गाडीमा यात्रा गर्दा करिब ३० देखि ४५ मिनेटको छोटो र आरामदायी यात्रामा यहाँ सजिलै पुग्न सकिन्छ। हवाई मार्गबाट आउने टाढाका यात्रीहरूका लागि चितवनको भरतपुर विमानस्थल सबैभन्दा नजिक पर्दछ। शाश्वत धामको बृहत् परिकल्पना, यसको निर्माण र दैनिक सञ्चालन प्रक्रियालाई चुस्त, दुरुस्त र पारदर्शी बनाउनका लागि एउटा अत्यन्तै व्यवस्थित प्रशासनिक ढाँचा तयार गरिएको छ। यो धाम पूर्ण रूपमा नेपालको प्रतिष्ठित व्यावसायिक घराना चौधरी ग्रुपका सामाजिक उत्तरदायित्व वहन गर्ने गैरनाफामूलक संस्था ‘चौधरी फाउन्डेसन’ द्वारा पूर्ण रूपमा सञ्चालित र व्यवस्थित छ। यस धामको स्थापनाले देवचुली नगरपालिका र समग्र नवलपुर जिल्लाको अर्थतन्त्र, रैथाने संस्कृति र यहाँका बासिन्दाहरूको सामाजिक जीवनमा बहुआयामिक सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। रोजगारी सिर्जनाको क्षेत्रमा यस धामले सयौँ स्थानीय नागरिकहरूलाई मन्दिरका स्थायी कर्मचारी, सुरक्षागार्ड, दक्ष माली र सफाइकर्मीका रूपमा प्रत्यक्ष रोजगारी प्रदान गरेर उनीहरूको घरको आर्थिक अवस्था सुधारेको छ। धामको स्थापनासँगै यसको बाहिरी क्षेत्र तथा दुम्कीबास बजारमा साना तथा मझौला होटलहरू, सुविधायुक्त लजहरू, फलफूल तथा पूजा-प्रसादका पसलहरू तीव्र रूपमा फस्टाएका छन्। आन्तरिक र बाह्य पर्यटकहरूको दिनानुदिन बढदो चापका कारण स्थानीय कृषकहरूले उत्पादन गर्ने दूध, दही र प्राङ्गारिक तरकारीहरूले सधैँ सजिलै बजार पाएका छन्। 

भावी चुनौती र दिगो विकासको आवश्यकता

बढ्दो पर्यटकको चाप र पर्यावरणीय परिवर्तनका कारण आगामी दिनमा यस धामको मौलिकता, वास्तुकला र सौन्दर्य जोगाइराख्न केही अतिरिक्त कार्यहरू बेलैमा गर्नु अनिवार्य देखिन्छ। राजस्थानबाट विशेष रूपमा ल्याइएका गुलाबी बालुवा ढुङ्गाहरू मौसमको थप परिवर्तन, अम्ल वर्षा र वायु प्रदूषणका कारण भविष्यमा क्षयीकरण हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यसका लागि नियमित रूपमा रासायनिक कोटिङ गर्ने र विशेष प्रविधिबाट ढुङ्गाहरूको सफाइ गरिनु पर्दछ। धाम परिसरको स्वच्छता कायम राख्न यसलाई पूर्ण रूपमा ‘शून्य प्लास्टिक क्षेत्र’ घोषणा गरिनु पर्छ।

निष्कर्षमा, शाश्वत धाम आधुनिक नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक, वातावरणीय र पर्यटकीय गौरवको एउटा उत्कृष्ट प्रतीक हो। निजी क्षेत्रको ठूलो लगानी र उत्कृष्ट व्यवस्थापकीय कुशलताले कसरी देशको धार्मिक सम्पदा एवं जैविक सम्पत्तिलाई विश्वस्तरमा चिनाउन र संरक्षण गर्न सक्छ भन्ने कुराको यो एउटा जीवन्त उदाहरण हो। प्राचीन ढुङ्गे वास्तुकला, नौमुठे जस्ता रैथाने प्रजातिको वैज्ञानिक संरक्षण, आधुनिक डिजिटल प्रविधिको उच्चतम प्रयोग, सात्त्विक जीवनशैली र मौलिक वैदिक शिक्षाको यो गम्भीर सङ्गमलाई अझ बढी संरक्षण गरी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक प्रचार-प्रसार गर्न सकेको खण्डमा यसले नेपालको धार्मिक पर्यटनको विकासमा र समग्र देशको अर्थतन्त्रमा अझ ठूलो, सकारात्मक र दूरगामी योगदान पुर्‍याउने कुरामा कुनै शङ्का छैन।

सन्दर्भ सामग्री

१. पुस्तक तथा मुद्रित प्रतिवेदनहरू

• चौधरी, वि. (२०१३) विनोद चौधरी: आत्मजीवनी. काठमाडौँ: नेपालय पब्लिकेसन्स।
• देवचुली नगरपालिका (२०८१). देवचुली नगरपालिकाको पाश्वचित्र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व): योजना तथा तथ्याङ्क शाखा।
• नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (२०७८) नेपालका रैथाने पशुश्रोतहरू र तिनको संरक्षण स्थिति: एक अनुसन्धानमूलक प्रतिवेदन. ललितपुर: राष्ट्रिय पशु विज्ञान अनुसन्धान केन्द्र।
• संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (२०८२) नेपालका प्रमुख धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यहरू: एक अध्ययन प्रतिवेदन, काठमाडौँ, नेपाल सरकार।

२. डिजिटल तथा अनलाइन स्रोतहरू

• चौधरी फाउन्डेसन (n.d.) शाश्वत धाम परियोजना विवरण. चौधरी फाउन्डेसनको आधिकारिक वेबसाइटबाट लिइएको: Chaudhary Foundation – Akashwat Dham.
• शाश्वत धाम व्यवस्थापन समिति (n.d.) आनन्द निवास, गुरुकुल, गौशाला तथा डिजिटल बुकिङ पोर्टल, शाश्वत धामको आधिकारिक वेबसाइटबाट लिइएको: Shashwat Dham Official Website.
• हिन्दू मन्दिर यात्रा पोर्टल (२०२४) शाश्वत धाम: वास्तुकला र सांस्कृतिक महत्त्व,  अनलाइन संस्करणबाट लिइएको: Hindu Mandir Yatra – Shashwat Dham.

३. पत्रपत्रिका तथा जर्नलहरू (Newspapers and Journals)

• कान्तिपुर दैनिक  (२०७३ फागुन २५) “नवलपरासीमा शाश्वत धामको भव्य उद्घाटन: राष्ट्रपति र श्री श्री रविशङ्करको उपस्थिति” काठमाडौँ: कान्तिपुर पब्लिकेसन्स।
• गोरखापत्र दैनिक (२०७१ साउन १६) “धार्मिक पर्यटनको उदाउँदो केन्द्र: शाश्वत धाम”. काठमाडौँ: गोरखापत्र संस्थान।
• शर्मा, पी. र भट्टराई, आर (२०८०)  “नेपालको सुदूरपश्चिमका रैथाने पशु र तिनको व्यावसायिक संरक्षण: अछामी गाईको अध्ययन”. नेपाली कृषि जर्नल, अंक १२, पृ. ४५–५२।
• द काठमाडौँ पोस्ट. (२०१७ मार्च ८) “Shashwat Dham opens doors for pilgrims in Nawalparasi”. (अंग्रेजी संस्करण)

यादव घिमिरे

पूर्व निर्देशक, काठमाडौँ महानगरपालिका

ठेगाना: देवचुली ११, धारापानी,

हाल: कलंकी १४, काठमाडौँ

[email protected]

मोबाइल: ९८४१३६९९२८